Fifangaroan'olona tokana
Rehefa miresaka ny foko any Madagasikara, dia matetika ny vondrona 18 fantatra ofisialy hatramin'ny andron'ny fanjanahantany no lazaina. Ity fanasokajiana ity, na dia manatsotra aza, dia maneho zava-misy : tsy vy tokana ny Nosy Lehibe fa fifangaroan'ny vahoaka mizara fiteny iombonana – ny teny malagasy – nefa samy mamboly ny fitenim-paritra malagasy, ny finoany ary ny fomba fiainany.
Ireo foko 18 raha fintinina
- Merina — Tampon-tany, manodidina an'i Antananarivo. Mpandova ny fanjakana merina lehibe, mpamboly vary sy mpivarotra.
- Betsileo — Afovoany atsimo, manodidina an'i Fianarantsoa. Nalaza tamin'ny tanimbary an-tsokosoko sy ny fahaizana mandamina.
- Betsimisaraka — Morontsiraka atsinanana. Mpanjono, mpamboly vanila sy jirofo, voamarika be tamin'ny ala mando.
- Sakalava — Sisin-tany lehibe andrefana, avy any avaratra hatrany atsimo-andrefana. Fanjakana matanjaka taloha, mpiompy omby.
- Tsimihety — Avaratra. Ny anarany dia midika hoe « izay tsy manapaka volo », ho famantarana ny fahaleovantena.
- Antaisaka — Atsimo-atsinanana. Mpamboly sy mpifindra monina isam-bilany mankany amin'ny tanàna lehibe.
- Antandroy — Atsimo faran'izay maina. Vahoaka ny tsilo, mpiompy omby amin'ny tontolo mafy.
- Antanosy — Atsimo-atsinanana, manodidina an'i Tolagnaro (Fort-Dauphin). Mpamboly vary sy mpanjono.
- Mahafaly — Atsimo-andrefana. Fantatra amin'ny fasany voasokitra voaravaka aloalo.
- Bara — Afovoany atsimo, lemaka Ihorombe. Mpiandry omby mpirenireny, mpiaro ombin'ny andiany lehibe.
- Antemoro — Atsimo-atsinanana. Mpitahiry ny soratra sorabe, voataona be tamin'ny silamo.
- Antaifasy — Atsimo-atsinanana, manodidina an'i Farafangana. Mpanjono any amin'ny farihy.
- Antambahoaka — Atsimo-atsinanana. Vondrom-piarahamonina kely mifamatotra ara-tantara amin'ny Antemoro.
- Sihanaka — Faritra farihy Alaotra. Mpamboly vary sy mpanjono rano fanala.
- Bezanozano — Ala atsinanana. Mpanao arina sy mpitrandraka ala taloha.
- Antankarana — Avaratra faran'izay, manodidina an'i Antsiranana (Diego-Suarez). Mpanjono sy tantsambo.
- Makoa — Morontsiraka andrefana. Taranaky ny andevo taloha avy any Afrika atsinanana.
- Vezo — Morontsiraka atsimo-andrefana, manodidina an'i Toliara. Ny « vahoaka an-dranomasina », izay hijanonantsika kelikely.
Fijerena manokana ny vahoaka Vezo
Aiza no onenany ?
Ny Vezo dia mipetraka amin'ny morontsiraka lava any atsimo-andrefan'i Madagasikara, eo anelanelan'i Morombe any avaratra sy Itampolo any atsimo, ary ny tanànan'i Toliara no foibe. Ny tanàna mampiavaka toa an'i Ifaty, Anakao na Andavadoaka dia toerana mafy amin'ity kolontsaina ity. Ny faritanin'ny Vezo dia tontolo misy fasika fotsy, honko, lagoon manga arovan'ny hantsana koraly fahatelo lehibe indrindra eto an-tany.
Fifandraisana lalina amin'ny ranomasina
Ny maha-Vezo, hoy izy ireo, dia tsy resaka fahaterahana fa fanaovana : ny miaina amin'ny ranomasina. Ny fanjonoana amin'ny lakana misy fanamafisana (laka) no mandrafitra ny andavanandro : mivoaka amin'ny fiposahan'ny masoandro, miverina any an-tanàna mivarotra trondro, horita, sarimbolo ary vary an-dranomasina. Ny lehilahy no manjono, ny vehivavy no mandavaka sy mivarotra. Ny ankizy dia mianatra milomano sy mampiasa lay hatramin'ny fahazazany.
Ny fahalalana ny onja, ny rivotra (ny alizé tsiokatimo), ny riaka ary ny hantsana dia tsy nosoratana fa nampitana am-bava, taranaka aorian'ny taranaka. Io firaisana akaiky amin'ny ranomasina io no mahatonga ny Vezo ho mpiara-miasa sarobidy amin'ny siansa an-dranomasina sy ny fiarovana ny tontolo iainana amoron-dranomasina.
Fiteny sy fitenim-paritra vezo
Miteny fitenim-paritra malagasy miavaka ny Vezo, akaiky ny sakalava atsimo, miaraka amin'ny voambolana an-dranomasina be dia be. Misy teny am-polony hamaritana ny rivotra, ny endrika samihafa amin'ny ranomasina na ny teknikan'ny fanjonoana. Malefaka kokoa ny fanononana noho ny merina ofisialy, ary misy feo (ny tse, ny dz) mampiavaka azy. Ny fianarana teny vezo vitsivitsy alohan'ny fitsidihana Toliara dia famantarana fanajana tena ankasitrahana.
Fomba amam-panao sy finoana
Ny Vezo dia mitazona rafitra fady mifandraika amin'ny ranomasina sy ny razana. Misy karazana tsy azo jonoina amin'ny andro sasany ; misy moron-dranomasina sasany mbola voarara. Ny razana (razana) dia manana andraikitra lehibe, antsoina rehefa misy fanapahan-kevitra lehibe eo amin'ny fianakaviana. Ny fasana, matetika apetraka akaikin'ny morontsiraka, dia karakaraina manokana.
Ny mozika sy ny dihy tsapiky, avy any Toliara, dia iray amin'ireo tandindon'ny kolontsaina any atsimo-andrefana ankehitriny, mampifangaro ny gadona nentim-paharazana sy ny gitara elektrika.
Nahoana no mianatra teny vezo vitsivitsy ?
Ho an'ny mpandeha, ny fahaizana milaza hoe Akory aby (« Salama tsara ry zareo rehetra » amin'ny vezo) na Misaotra betsaka (« Misaotra indrindra ») dia mamoha varavarana avy hatrany. Mampiseho izany fa tsy tonga hanjifa tontolo fotsiny ianao fa hihaona amin'ny vahoaka. Maro ireo mpitari-dalana, mpanjono ary mponina no tsy dia mahay frantsay : ny teny malagasy, ary indrindra ny fitenim-paritra eo an-toerana, no tena fanalahidin'ny fihaonana.
Ao amin'ny HERY MALAGASY, ny fikarohana araka ny fitenim-paritra dia ahafahana mahita mpampianatra mampianatra ny teny malagasy ofisialy ary, arakaraky ny mombamomba misy, ny fototry ny vezo. Matetika ny fidiovana ara-kolontsaina dia manomboka amin'ny fiteny.