Madagasikara, nosy eo an-tampon'ny tontolo maro
Madagasikara no nosy fahefatra lehibe indrindra eran-tany, manitsaka eo amin'ny 1 600 kilometatra eo ho eo eo ampitan'ny morontsiraka atsimo-atsinanan'i Afrika. Miaraka amin'ny mponina 30 tapitrisa sy ny teny malagasy – fiteny ofisialy ampiasain'ny vahoaka manontolo – dia manana kolontsaina tokana izy, vokatry ny fifangaroan'ny olona ela. Ny fahatakarana ny tantaran'i Madagasikara dia ny fahatakarana ny fomba nanamboaran'ireo mpandeha sambo avy any Azia atsimo-atsinanana, ireo mpiandry omby bantoa, ireo mpivarotra arabo-swahili ary avy eo ireo mpanjanaka eoropeana ny maha-izy azy iombonana.
Ny fanorenana voalohany : Aostronezianina sy Afrikana
Mifanohitra amin'ny hevitry ny jeografia, tsy Afrika akaiky no nonina voalohany tao Madagasikara, fa ireo mpandeha sambo aostronezianina nandao ny tsiranoka Indonezia efa ho roa arivo taona lasa izay. Ireo mpandeha sambo mahagaga ireo dia nitondra ny lakana misy fanamafisana, ny fambolena vary ampiasana rano ary fiteny izay niavian'ny teny malagasy ankehitriny mivantana.
Taty aoriana, nanomboka tamin'ny taonjato faha-8, dia nanorim-ponenana teo amin'ny morontsiraka andrefana ny vahoaka bantoa avy any Afrika atsinanana, narahin'ireo mpivarotra arabo sy swahili izay nitondra ny soratra sorabe (teny malagasy nosoratana tamin'ny litera arabo) sy ny voambolana mifandraika amin'ny varotra. Io lova roa io no manazava ny fahasamihafana ara-batana sy ara-piteny eto amin'ny nosy ankehitriny.
Ny fanjakana lehibe malagasy
Nanomboka tamin'ny taonjato faha-15, dia nisy fanjakana voarindra maromaro nipoitra. Teo amin'ny tampon-tany afovoany, ny fanjakana Merina no nanjaka tsikelikely. Teo ambanin'i Andrianampoinimerina (tamin'ny faran'ny taonjato faha-18), ary avy eo ny zanany Radama I, ny fanjakana Merina dia nanambatra ampahany lehibe amin'ny nosy, nanokatra sekoly, nanavao ny tafika ary nifandray ara-diplomatika tamin'i Grande-Bretagne. Ny mpanjakavavy Ranavalona I, taty aoriana, kosa dia nisafidy ny fikatsahana fiarovana tsy hifandray amin'ny fahefana eoropeana.
Any andrefana, ny fanjakana Sakalava no nibaiko ny faritany morontsiraka be tamin'ny alalan'ny varotra andevo, omby ary fitaovam-piadiana. Any atsimo-atsinanana, ny foko Antemoro, izay nisy fitaoman'ny finoana silamo, dia nalaza tamin'ny fahaizany ny soratra sorabe sy ny andraikiny ho mpanandro sy mpanolo-tsaina ho an'ny mpanjaka. Ireo fanjakana talohan'ny fanjanahantany ireo dia namela soritra maharitra tamin'ny fandaminana ara-tsosialy, ara-pinoana ary ara-piteny tany Madagasikara.
Ny fanjanahantany frantsay (1896–1960)
Aorian'ny fanafihana ara-miaramila roa, dia nanery ny fiarovany (protectorat) i Frantsa ary nanavotra ny nosy tamin'ny 1896. Nalefa an-tsesitany ny mpanjakavavy Ranavalona III ary nofoanana ny fanjakana merina. Ny fanjanahantanin'i Madagasikara dia nanova lalina ny firenena : fanamboarana lalana sy lalamby, fampiasana ny teny frantsay amin'ny fitantanana, fitrandrahana ny voly varotra (kafe, vanila, jirofo), fa koa ny asa an-terena sy ny tsy fitoviana amin'ny tany.
Tsy nitsahatra tanteraka mihitsy ny fanoherana. Tamin'ny 1947, dia nipoaka ny fikomiana nasionalista tany atsinanan'ny nosy. Ny fanafihan'ny mpanjanaka dia nahatonga olona am-polony arivo maro maty ary namela tsangambato maharitra tao amin'ny fitadidiam-bahoaka. Na izany aza dia nanafaingana ny lalana mankany amin'ny fahaleovantena.
Ny fahaleovantena sy ny vanim-potoana ankehitriny
Nahazo ny fahaleovantena i Madagasikara tamin'ny 26 jona 1960. Ny filohan'ny Repoblika voalohany, Philibert Tsiranana, dia nitazona fifandraisana akaiky tamin'i Frantsa. Nambara tamin'ny 1975 ny Repoblika faharoa, antsoina hoe « sosialista », teo ambanin'i Didier Ratsiraka. Ny folo taona nanaraka dia voamarika tamin'ny krizy politika, ara-toe-karena ary ara-tsosialy nifandimby, fa koa tamin'ny fanatsarana tsikelikely ny demokrasia.
Ankehitriny, miatrika fanamby lehibe i Madagasikara – fahantrana, fandripahana ala, fahalemena amin'ny fiovaovan'ny toetrandro – nefa mampiavaka lova voajanahary sy kolontsaina miavaka. Ny fizahantany, ny fambolena ary ireo sehatra vaovao toy ny nomerika dia mamoha fahafahana.
Ny fiteny any Madagasikara
Ny teny malagasy dia ao amin'ny fianakaviana aostronezianina : ny zanak'olo-mpiray tam-po akaiky indrindra aminy no hita any Borneo, an'arivony kilometatra miala eto. Nosoratana amin'ny abidia latina izy ankehitriny (hatramin'i Radama I) ary manana fitsipi-pitenenana mitovy tsara.
Kanefa tsy tokana ny teny malagasy : misy fitenim-paritra roapolo eo ho eo, matetika antsoina hoe kabary na dialect. Ny merina (ampiasaina any amin'ny tampon-tany) no fototry ny fiteny ofisialy, nefa ny sakalava, ny betsimisaraka, ny vezo, ny antandroy na ny antemoro dia samy manana ny endriny. Mbola ampiasaina be ny teny frantsay amin'ny fanabeazana ambony, ny fitantanana ary ny raharaham-barotra, fa mitombo kosa ny teny anglisy amin'ny fizahantany.
Ny fianarana ny teny malagasy dia midiva amin'ny fiteny velona sy maro anarana, izay mandalo ny tantaran'ny nosy manontolo.